Jak założyć fundację rodzinną – poradnik dla przedsiębiorców

Fundacja rodzinna pozwala oddzielić majątek rodzinny od ryzyka prowadzonej działalności, uporządkować przekazanie firmy kolejnym pokoleniom i uniknąć rozdrobnienia majątku między spadkobierców. Jest to jednak instytucja sformalizowana — o jej skuteczności decyduje statut przygotowany pod konkretną rodzinę i strukturę majątku. Poniżej wyjaśniamy, jak wygląda procedura założenia fundacji i jakie ograniczenia trzeba wziąć pod uwagę.

Czym jest fundacja rodzinna?

Fundacja rodzinna została wprowadzona ustawą z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. 2023 poz. 326), która weszła w życie 22 maja 2023 r. Zgodnie z art. 2 ustawy jest to osoba prawna utworzona w celu gromadzenia mienia, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na rzecz beneficjentów. Szczegółowy cel fundacji określa fundator w statucie.

Konstrukcja łączy cechy kilku znanych instytucji: osobowość prawną i strukturę organów przypominającą spółkę kapitałową, wyodrębniony majątek i niezarobkowy charakter właściwy fundacjom oraz mechanizm przekazania majątku na rzecz wskazanych osób, znany z rozwiązań powierniczych funkcjonujących w innych systemach prawnych. Kluczowa różnica wobec spółki polega na tym, że fundacja nie działa dla zysku fundatora — zarządza majątkiem w interesie beneficjentów, którymi są zwykle członkowie rodziny.

Fundacja rodzinna nie jest wehikułem inwestycyjnym ani samoistnym narzędziem optymalizacji podatkowej. Jej sensem jest wielopokoleniowa sukcesja i ochrona majątku przed rozdrobnieniem — korzyści podatkowe są konsekwencją tej funkcji, a nie jej celem.

Kto może być fundatorem?

Zgodnie z art. 11 ustawy fundatorem może być wyłącznie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, która składa oświadczenie o ustanowieniu fundacji rodzinnej w akcie założycielskim albo w testamencie. Fundatorem nie może być spółka, fundacja, stowarzyszenie ani inna osoba prawna.

• Fundacja może mieć więcej niż jednego fundatora — na przykład małżonków wnoszących majątek wspólny. Wyjątkiem jest fundacja ustanawiana w testamencie: zgodnie z art. 12 ustawy może mieć tylko jednego fundatora.
• Prawa i obowiązki fundatora są niezbywalne — nie można ich sprzedać ani przenieść na inną osobę.
• Ustawa nie uzależnia możliwości bycia fundatorem od obywatelstwa; siedziba fundacji musi natomiast znajdować się w Polsce.
• Fundator nie odpowiada za zobowiązania fundacji rodzinnej. Ustawa przewiduje jednak mechanizm odwrotny: fundacja odpowiada solidarnie z fundatorem za jego zobowiązania powstałe przed jej ustanowieniem, w tym za zobowiązania alimentacyjne. Fundacja nie jest więc sposobem na ucieczkę przed istniejącymi długami.

Fundusz założycielski

Artykuł 17 ustawy stanowi, że fundator wnosi mienie na pokrycie funduszu założycielskiego o wartości określonej w statucie, nie niższej niż 100 000 zł. Mienie może zostać wniesione w formie pieniężnej albo niepieniężnej — jako nieruchomości, udziały i akcje spółek, papiery wartościowe czy prawa majątkowe. Przy fundacji ustanowionej w testamencie fundusz wnosi się w terminie dwóch lat od dnia wpisania fundacji do rejestru.

Mienie wniesione do fundacji przestaje być majątkiem fundatora i nie podlega zwrotowi — to konsekwencja trwałego wyodrębnienia majątku, na którym opiera się cała konstrukcja. Ustawowe minimum jest jedynie progiem formalnym; realną granicę opłacalności wyznacza relacja kosztów założenia i bieżącej obsługi fundacji do wartości i charakteru wnoszonego majątku. Tę kalkulację należy przeprowadzić indywidualnie, przed podjęciem decyzji.

Procedura założenia — krok po kroku

Krok 1. Analiza sytuacji majątkowej i rodzinnej

Punktem wyjścia jest ustalenie, co ma zostać wniesione do fundacji, kto ma być beneficjentem i według jakich zasad mają być spełniane świadczenia. Na tym etapie weryfikuje się także kwestie towarzyszące: ustrój majątkowy małżeński, obciążenia wnoszonych składników, zapisy umów spółek ograniczające zbywanie udziałów oraz potencjalne roszczenia o zachowek.

Krok 2. Akt założycielski i statut

Oświadczenie o ustanowieniu fundacji składa się w akcie założycielskim albo w testamencie; statut wymaga formy aktu notarialnego. Statut jest dokumentem konstytucyjnym fundacji i powinien określać co najmniej:

1. nazwę fundacji rodzinnej — dowolną, z dodatkowym oznaczeniem „Fundacja Rodzinna” (dopuszczalny jest skrót „F.R.”);
2. siedzibę fundacji;
3. szczegółowy cel fundacji;
4. beneficjenta lub sposób jego określenia oraz zakres przysługujących mu uprawnień;
5. zasady prowadzenia listy beneficjentów;
6. zasady zrzeczenia się uprawnień przez beneficjenta;
7. czas trwania fundacji, jeżeli jest oznaczony;
8. wartość funduszu założycielskiego;
9. zasady powoływania i odwoływania członków organów oraz zasady reprezentacji;
10. wskazanie beneficjentów uprawnionych do uczestnictwa w zgromadzeniu beneficjentów;
11. zasady zmiany statutu;
12. przeznaczenie mienia po rozwiązaniu fundacji.

Krok 3. Spis mienia

Fundator sporządza w formie pisemnej spis mienia wnoszonego do fundacji, wskazując poszczególne składniki i ich wartość. Spis jest następnie aktualizowany przez zarząd. Wycena nieruchomości, udziałów w spółkach czy zorganizowanej części przedsiębiorstwa wymaga zwykle opinii rzeczoznawcy lub doradcy — wartości przyjęte w spisie mają znaczenie zarówno rejestrowe, jak i podatkowe.

Krok 4. Powołanie organów

Krok 5. Zgłoszenie do rejestru fundacji rodzinnych

Rejestr fundacji rodzinnych prowadzi Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim — jest to jedyny sąd rejestrowy właściwy dla wszystkich fundacji rodzinnych w Polsce. Do wniosku dołącza się akt założycielski albo protokół otwarcia i ogłoszenia testamentu, statut, spis mienia oraz dokumenty dotyczące członków organów. Wniosek podlega opłacie sądowej określonej w przepisach o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Z chwilą sporządzenia aktu założycielskiego albo ogłoszenia testamentu powstaje fundacja rodzinna w organizacji. Może ona we własnym imieniu nabywać prawa i zaciągać zobowiązania, ale jej byt jest tymczasowy — ustawa wyznacza termin na złożenie wniosku o wpis, po którego bezskutecznym upływie fundacja w organizacji ulega rozwiązaniu. Pełną osobowość prawną fundacja uzyskuje z chwilą wpisu do rejestru.

Krok 6. Formalności po rejestracji

Po wpisie fundacja uzyskuje numery identyfikacyjne, otwiera rachunek bankowy i przejmuje faktyczne władanie wniesionym mieniem. Od tego momentu prowadzi księgi rachunkowe, sporządza sprawozdania finansowe i podlega obowiązkom sprawozdawczym oraz okresowemu audytowi zarządzania aktywami, przeprowadzanemu w odstępach określonych ustawą.

Dozwolony zakres działalności

Artykuł 5 ustawy zawiera zamknięty katalog działalności gospodarczej, którą fundacja rodzinna może prowadzić. Obejmuje on w szczególności:

1. zbywanie mienia — o ile nie zostało ono nabyte wyłącznie w celu dalszego zbycia;
2. najem, dzierżawę i udostępnianie mienia do korzystania na innej podstawie;
3. przystępowanie do spółek handlowych, funduszy inwestycyjnych i spółdzielni oraz uczestnictwo w nich, także zagranicznych;
4. nabywanie i zbywanie papierów wartościowych, instrumentów pochodnych i praw o podobnym charakterze;
5. udzielanie pożyczek — spółkom, w których fundacja posiada udziały lub akcje, oraz beneficjentom;
6. obrót zagranicznymi środkami płatniczymi w celu dokonywania płatności związanych z działalnością fundacji;
7. produkcję przetworzonych produktów roślinnych i zwierzęcych w ramach własnego gospodarstwa rolnego oraz gospodarkę leśną.

Poza tym katalogiem fundacja nie powinna prowadzić działalności produkcyjnej, handlowej ani usługowej. Przekroczenie zakresu nie powoduje nieważności czynności, lecz uruchamia sankcję podatkową — dochód z działalności wykraczającej poza art. 5 podlega opodatkowaniu według podwyższonej stawki CIT.

Opodatkowanie w zarysie

Model podatkowy fundacji rodzinnej opiera się na kilku zasadach:

• Wniesienie mienia przez fundatora jest neutralne podatkowo — nie powoduje powstania przychodu.
• Bieżąca działalność mieszcząca się w art. 5 ustawy korzysta ze zwolnienia podmiotowego w podatku dochodowym od osób prawnych. Fundacja nie płaci więc CIT na bieżąco od czynszów, dywidend czy odsetek.
• Wypłata świadczeń na rzecz beneficjentów oraz przekazanie mienia po rozwiązaniu fundacji są opodatkowane po stronie fundacji stawką 15% CIT.
• Po stronie beneficjenta: świadczenia otrzymywane przez fundatora oraz osoby należące wobec niego do tzw. grupy zerowej (małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym, macocha) są zwolnione z PIT. Beneficjenci należący do I i II grupy podatkowej płacą PIT według stawki 10%, a pozostali — 15%.
• Działalność poza katalogiem z art. 5 podlega sankcyjnej stawce CIT w wysokości 25% od uzyskanego dochodu.

Fundacja rodzinna a inne narzędzia sukcesyjne

Scenariusze ilustracyjne

Firma rodzinna z profesjonalnym zarządem. Właściciel spółki wnosi do fundacji posiadane udziały. Fundacja otrzymuje dywidendy i przeznacza je na świadczenia dla dzieci, które nie muszą angażować się w prowadzenie firmy — bieżące zarządzanie pozostaje w rękach zarządu spółki. Majątek nie ulega rozdrobnieniu między spadkobierców.

Portfel nieruchomości na wynajem. Właściciel wnosi do fundacji nieruchomości komercyjne. Fundacja czerpie przychody z najmu i wypłaca świadczenia beneficjentom według zasad określonych w statucie, a decyzje o ewentualnym zbyciu poszczególnych obiektów podejmuje zarząd fundacji.

Gospodarstwo rolne. Właściciel gospodarstwa wnosi je do fundacji, która prowadzi dozwoloną ustawowo produkcję rolną i gospodarkę leśną. Beneficjenci otrzymują świadczenia niezależnie od tego, czy osobiście pracują w gospodarstwie.

Scenariusze mają charakter poglądowy — ocena skutków prawnych i podatkowych zależy od struktury majątku, sytuacji rodzinnej i treści statutu.

Ograniczenia, o których trzeba wiedzieć

• Zachowek nie znika. Mienie przekazane fundacji może być uwzględniane przy obliczaniu zachowku, a w określonych sytuacjach fundacja odpowiada za jego zapłatę. Ustawa wprowadziła instrumenty łagodzące — możliwość rozłożenia zachowku na raty, odroczenia terminu płatności lub obniżenia jego wysokości — ale nie eliminuje samej instytucji.
• Świadczenia nie są dowolne. Zarząd nie może spełniać świadczeń, jeżeli zagrażałoby to wypłacalności fundacji wobec wierzycieli niebędących beneficjentami; w takim wypadku wypłata podlega wstrzymaniu do czasu poprawy sytuacji.
• Zmiana zasad jest trudna. Statut nie jest dokumentem, który można korygować uchwałą z dnia na dzień — każda zmiana wymaga formy aktu notarialnego i wpisu do rejestru.
• Fundacja generuje stałe obowiązki. Księgi rachunkowe, sprawozdawczość, okresowy audyt i obsługa organów to koszty i obciążenia organizacyjne ponoszone przez cały okres jej istnienia.

Podsumowanie

Fundacja rodzinna daje przedsiębiorcy narzędzie, którego wcześniej w polskim prawie nie było: możliwość trwałego wyodrębnienia majątku rodzinnego, ustalenia zasad korzystania z niego przez kolejne pokolenia i uniezależnienia losów firmy od zdarzeń losowych w rodzinie. Jest to jednak rozwiązanie sformalizowane i długoterminowe. Decyzję o jego wdrożeniu powinna poprzedzić analiza struktury majątku, sytuacji rodzinnej i celów sukcesyjnych, a statut powinien zostać przygotowany indywidualnie — to on, a nie sama ustawa, przesądza o tym, czy fundacja spełni oczekiwania fundatora.